De Taborkerk was tot de nok toe gevuld. In het publiek opvallend veel oud-wethouders en raadsleden. Ongetwijfeld afgekomen op de centrale vraag van de avond: waarom stemmen mensen op populistische partijen en wat zit daarachter?
Feiten poneren werkt niet
Erlings begint zijn lezing met een korte samenvatting van een aantal theorieën die verklaren waarom mensen zich tot het populisme aangetrokken voelen. Allereerst die over de 2 naast elkaar bestaande systemen in ons hoofd: 98% van de mensheid denkt en reageert snel en instinctief. Slechts 2% doet dat rationeel. Het gevolg daarvan is dat wij onder de indruk zijn van argumenten die we feitelijk al eerder geadopteerd hebben.
Nieuwe feiten passen daar niet of met moeite in. Reden waarom feiten inzetten als tegenstrategie niet of nauwelijks werkt.
De gepolariseerde geest en kracht van de groep
Gevoelens van afwijzing en buitensluiting spelen tevens een belangrijke rol aldus Erlings. Mensen die zich afgewezen voelen, radicaliseren steeds sneller. Een groep van gelijkgestemden biedt daarbij zekerheid. Wie eenmaal tot een groep behoort, doet er veel aan om die groep bij elkaar te houden. Essentieel daarbij is het wij-zijdenken en het gevoel van onzekerheid. Hoe onveiliger de omgeving wordt ervaren, hoe sterker de groep.
De aanpak van populisten: de escalatieladder
Populistische partijen maken van bovenstaande mechanismen gebruik bij het beïnvloeden van mensen. Erlings introduceert het begrip escalatieladder; een vast script waarmee populistische leiders gestaag de democratische staat uithollen. De vijf stadia daarvan zijn te herkennen als het introduceren van het wij-zijdenken, instituties ondermijnen, normaliseren van grensoverschrijdend gedrag, machtsposities innemen en uitsluiten en als laatste stap autocratie en acties tegen criticasters.
Voedingsbodem van het huidige populisme
Erlings ziet een samenleving waarin de middengroepen kleiner worden. De vroegere verzuiling heeft volgens hem plaatsgemaakt voor een scheiding op basis van opleiding. Een derde van de bevolking heeft veel invloed, terwijl twee derde ervan vastloopt. Die groepen begrijpen elkaar steeds minder. Zoals Erlings het samenvatte: „Ik ben het niet met je eens” verandert door onveiligheid en onzekerheid in „jij deugt niet”.
Niet langer toeschouwer
Wat kunnen wij zelf doen? Erlings’ boodschap is helder: “Wij kunnen het ons nu niet meer permitteren alleen toeschouwer te zijn.” In zijn antwoorden op vragen van het publiek legt hij uit hoe hij dat voor zich ziet. Mensen haken af omdat zij zich verliezers voelen. Juist die mensen moeten er weer bij betrokken worden. Tegelijkertijd moeten we politici die het systeem willen ondermijnen, buitensluiten. Ook op lokaal niveau. Sommige van die fracties hebben juist tot doel het systeem omver te werpen. Daar moet het onderscheid liggen.
Toekomst weinig rooskleurig
Over de toekomst is Erlings niet optimistisch. Mensen die eenmaal diep in wij-zijgroepen zitten, keren volgens hem niet gemakkelijk terug. De polarisatie is er al. Hij wees daarbij op de Verenigde Staten, maar ook op Nederland. Erlings riep op om niet passief af te wachten: “Kom in beweging. Breng mensen weer samen. Verzamel en verspreid goede voorbeelden daarvan. Zoek het binnen vrijwilligerswerk. Dat is de beste remedie tegen polarisatie.” Zijn afsluitende boodschap: herken wat er gebeurt, kom zelf in beweging en probeer het vijandsbeeld te ontmaskeren.
